Orta Çağ Felsefesi Tarihi

İnkilap Kitabevi, İstanbul, 2000.

Ön Söz

Bu kitabın ortaya çıkışının alt yapısı kesintili olsa da uzun bir süreci kapsamaktadır. Henüz yurt dışında yüksek lisans öğrencisiyken aldığım St. Augustinus ve St. Thomas Aquinas felsefesi dersleri, çalışmanın ilk temelini oluşturmuştur. Doktora süresince çalışmanın alt yapısı iyice zenginleşti. Yurda döndükten sonra Orta Çağ felsefesi üzerine yazdığım makaleler ve verdiğim lisans dersleri kitabın çerçevesini belirledi. Bu çalışma bazen ayrıntılı bazen de genel hatlarıyla Orta Çağ ve Rönesans felsefesini tanıtmaktadır. Bu alanda yeterli eser olmaması nedeniyle, felsefe çevresindeki bir eksikliği az da olsa gidereceğini umuyorum.
Bu çalışmanın oluşmasında bana büyük bir özveri ile zaman veren eşime ve oğluma, verdiğim Orta Çağ Felsefesi Tarihi derslerinde soruları ve cevaplarıyla eksiklerimin tamamlanmasını sağlayan değerli öğrencilerime ve çalışmanın düzeltisini yapan değerli dostum Alim Yanık'a teşekkür ederim.

Giriş

Bu çalışmanın amacı, Antik Çağ ile Modern Çağ arasında kalan yaklaşık XVI yüzyıllık bir zaman sürecinde ortaya çıkmış felsefî düşüncelerin sistematik bir açıklamasını yapmaktır. Felsefe tarihi sürecinde Antik Yunan ve Rönesans felsefeleri arasında bir köprü görevini üstlenen Orta Çağ felsefesi, yaklaşık 1000 yıllık bir zaman sürecini kapsamaktadır. İlk öncüsü Plotinos (203-269) olan Orta Çağ felsefesi, genellikle St. Augustinus'la (354-450) başlatılmaktadır. Orta Çağ felsefesi hem Batı (Hrıstiyan) dünyasında, hem de Doğu (İslâm) dünyasında din etkisiyle gelişen çeşitli düşünce akımlarını kapsamaktadır. Batı dünyasından St. Augustinus, Boethius, John Scotus Erigena, St. Anselmus, Petrus Abelardus, St. Bonaventure, Thomas Aquinas, Duns Scotus ve Ockhamlı William örnek verilebilirken, Doğu dünyasından ise El-Kindî, Fârâbî, İbn Sînâ, Gazzalî, İbn Rüşd, Mevlana ve Yunus Emre örnek verilebilir. O halde, Orta Çağ yaklaşık olarak M.S. III. yüzyıldan başlayıp XIII. yüzyılın sonlarına kadar uzanan süreçtir. Buna karşılık, Rönesans felsefesi temellerini XII. yüzyıldan alır ve XVI. yüzyıla kadar devam eder. Bir değişim dönemi özelliklerini gösteren Rönesans felsefesi, Modern felsefenin de alt yapısını oluşturur.
Antik Çağ'ın son birkaç yüzyılında ortaya çıkan felsefeleri, Erken Hrıstiyan felsefesini, Roma felsefesini ve Patristik felsefeyi ana hatlarıyla tanıtan Birinci Bölüm, Orta Çağ felsefesine giriş için bir hazırlıktır.

İkinci Bölüm, Orta Çağ ve Antik Çağ'ın felsefelerini karşılaştırmasının yanı sıra St. Augustinus ve Boethius'un felsefelerini sistematik bir biçimde ele almıştır.
Üçüncü Bölüm, İslâm Felsefesine ayrılmıştır. İslâm felsefesinin henüz ortaya çıkamadığı dönemlerden başlayarak ortaya çıkışına kadar olan dönemlerdeki çeşitli gelişmeler açıklandıktan sonra ilk İslâm felsefecileri olan El-Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ ele alınmıştır. Fârâbî ve İbn Sînâ'nın felsefelerinin karşılaştırılması bölüme ayrı bir zenginlik katmıştır. Son dönem İslâm felsefecilerinden Gazzalî ve İbn Rüşd hem kendi dönemleri, hem de sonraki dönemlerdeki etkileri bakımından ayrıntılı olarak tanıtılmıştır. St. Augustinus'la başlayan "kötülük Problemi"nin İslâm felsefesindeki yorumu üzerinde durularak problemin farklı boyutlarda ele alınması sağlanmıştır. Tasavvuf felsefesinde ise Mevlana ve Yunus Emre'nin felsefe görüşlerine yer verilmiştir.
Dördüncü bölümde Skolastik felsefe hem genel özellikleriyle, hem de filozoflarda örneklenerek irdelenmiştir. Üç bölüme ayrılarak ele alınan Skolastik felsefenin Erken Skolastik döneminde John Scotus Erigena, St. Anselmus ve Petrus Abelardus tanıtılmıştır. Yüksek Skolastik dönemin iki önemli düşünürü St. Bonaventure ve St. Thomas Aquinas kapsamlı olarak açıklanmıştır. Duns Scotus ve Ockhamlı William ise Geç Skolastik dönemin temsilcileridir.
Beşinci ve son Bölüm, Rönesans felsefesini içermektedir. Rönesans felsefesini iki ayrı, fakat birbirinden ayrılmaz süreçte ele alabiliriz. I. Rönesans XII. yüzyılda özellikle İtalya ve İspanya'da ortaya çıkan sanat ve devlet anlayışlarındaki değişmelerle başlamaktadır. İspanya'da Endülüs devleti ve İslâm felsefesi etkisiyle oluşan değişimler daha sonra Avrupa'nın diğer devletlerine ulaşarak II. Rönesans'ın XIV. yüzyılda ortaya çıkmasına neden olmuştur. Rönesans'ın en önemli düşünürleri Roger Bacon, Machievelle, Martin Luther, Francis Bacon ve bilim adamları ise Kopernik, Kepler ve Galilei'dir. Rönesans, Orta Çağ'ı Modern Çağ'a bağlayan bir değişim dönemidir.